Witaminy i tabletki

PORADY BEZ RECEPTY

Leki, suplementy i dieta według farmaceuty

 
 

KONTAKT

Dziękuję Ci za zainteresowanie. Jeśli chcesz zostawić feedback lub podjąć współpracę - skontaktuj się ze mną.

Dziękujemy za przesłanie!

 

Selen - korzyści a ryzyko nadmiernej suplementacji

Aktualizacja: maj 7


Czy selen może być skuteczny w profilaktyce nowotworów?

Selen jest niezbędnym dla człowieka mikroelementem, który znany jest przede wszystkim z postulowanego działania przeciwnotworowego.


Jego dodatkowa suplementacja polecana jest także w dietach dedykowanych pacjentom cierpiącym na chorobę Hashimoto i inne schorzenia tarczycy.



Czy powyższe wskazania znajdują poparcie w dowodach pochodzących z badań klinicznych?


Jakie dawki są bezpieczne, a jakie mogą okazać się bardziej szkodliwe niż prozdrowotne?



Źródła w diecie


Selen w produktach spożywczych występuje najczęściej w postaci związanej z aminokwasami jako selenometionina (źródła roślinne i drożdże wzbogacone o selen) lub selenocysteina (głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego). [1]


Powyższe formy organiczne są lepiej przyswajalne niż w postaci związków nieorganicznych takich jak selenian sodu. Dodatkowo do poprawy biodostępności selenu przyczyniają się witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E. [1]



Najlepszym źródłem selenu są orzechy brazylijskie


Wśród przykładowych produktów obfitujących w selen wyróżniamy:


- orzechy brazylijskie - do zaspokojenia zalecanej dawki dobowej wystarczą jedynie 2 orzechy (aczkolwiek obserwuje się znaczne różnice w zawartości w zależności od pochodzenia [2])


- tzw. drożdże selenowe - używane do produkcji suplementów diety o wysokich dawkach (zazwyczaj rzędu 100 - 200 µg /tabl.)


- tuńczyk - zawiera selen w postaci selenoeiny - związku o silnych właściwościach antyoksydacyjnych, potencjalnie zmniejszającego toksyczność metylortęci ulegającej kumulacji zwłaszcza w gatunkach ryb drapieżnych [3]


- owoce morza (skorupiaki) - bogate w selen są m.in. ostrygi i małże, w mniejszym stopniu krewetki [2]



Zapotrzebowanie


Według D-A-CH-Referenzwerte - organizacji zajmującej się ustalaniem wartości referencyjnych dla składników odżywczych w Niemczech, Austrii i Szwajcarii - zaktualizaowane normy dziennego zapotrzebowania na selen wynoszą odpowiednio [4]:


- dla dorosłych:


  • 70 µg/dzień dla mężczyzn,

  • 60 µg/dzień dla kobiet (w tym kobiet w ciąży),

  • 75 µg dla kobiet karmiących piersią


- dla dzieci:


  • 10 µg/dzień - od urodzenia do 4. miesiąca życia

  • 15 µg/dzień - w wieku od 4. - 12. miesiąca życia

  • dla starszych dzieci i młodzieży - wartości szacowane na podstawie dawki dla dorosłych w odniesieniu do masy ciała



Rekomendacje dla dziennego zapotrzebowania na selen mogą się różnić w poszczególnych krajach, przykładowo w USA i Kanadzie zalecane dzienne spożycie dla osoby dorosłej wynosi 55 µg (zarówno dla kobiet jak i mężczyzn). [5]



Rola w organizmie


Selen w postaci związanej z aminokwasami siarkowymi (cysteiną i metionią) wchodzi w skład, jako kofaktor, ważnych układów o właściwościach przeciwutleniających: peroksydaz glutationowych (GSH-Px/GPx), selenoprotein oraz tioreduktazy. [1]


Enzymy związane z glutationem są istotnym ogniwem w obronie organizmu przed wolnymi rodnikami mogącymi wywoływać uszkodzenia DNA - stąd pośrednia rola antyoksydacyjna selenu w ochronie przed związkami o potencjale kancerogennym (rakotwórczym).


Inną biologicznie ważną fukcją selenu jest udział w układach enzymatycznych związanych z hormonami tarczycy (jest niezbędnym składnikiem dejodynaz jodotyroninowych). Poprzez powyższe enzymy odbywa się regulacja poziomu hormonów - tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3). [5]


Ze względu na wspomniane wcześniej właściwości antyoksydacyjne selenoprotein utrzymanie odpowiedniego poziomu tego pierwiastka w organizmie jest kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. [6]



Ryzyko związane z nadmierną suplementacją


Granica pomiędzy dawką optymalną dla zdrowia, a dawką mogącą działać toksycznie w przypadku selenu jest stosunkowo cienka, zwłaszcza w porównaniu z innymi mikroelementami.


Jakkolwiek dawki dobowe rzędu 200 - 400 µg uważa się za bezpieczne, obserwacje w trakcie kilku badań klinicznych sugerują potencjalny związek wysokiego poziomu selenu w organizmie z ryzykiem rozwoju cukrzycy typu II. [7]


Szczególnie narażone wydają się być osoby stosujące dodatkową suplementację, u których wyjściowy poziom selenu we krwi był prawidłowy, lecz wartości te mieściły się w górnych granicach norm. [7][8]


Dawki wielokrotnie przekraczające zapotrzebowanie mogą być genotoksyczne, paradoksalnie wywołując bezpośrednie uszkodzenia DNA.



Suplementacja w ramach prewencji nowotworów


Pierwszym badaniem, które rozpromowało selen jako pierwiastek o właściwościach chemoprewencyjnych było przeprowadzone w USA badanie kliniczne The Nutritional Prevention of Cancer Trial (NCPT). Miało ono na celu zweryfikowanie postulowanych różnic w zachorowalności na nowotwory skóry u osób otrzymujących suplementację selenu (200 mikrogramów/dobę, w postaci drożdzy selenowych), w odniesieniu do grupy kontrolnej otrzymującej placebo. [9]


Pomimo iż, nie stwierdzono skuteczności suplementacji selenu w zmniejszeniu częstotliwości występowania nowotworów skóry (pierwotne założenie badania), analiza drugorzędnych punktów końcowych tego badania wykazała istotne zmniejszenie ogólnej całkowitej zachorowalności i śmiertelności z powodu raka, w szczególności w przypadku zapadalności na raka płuc, prostaty oraz jelita grubego. [9][10]


Kolejnym przełomowym badaniem klinicznym o szerokim zakresie, długim czasie trwania oraz dużej ilości uczestników było The Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT 2009), którego głównym założeniem było określenie czy podawanie selenu i/lub witaminy E może mieć działanie prewencyjne wobec raka prostaty. [11]


Niestety powyższe badanie zostało przerwane po 7 latach po wstępnej ewaluacji zebranych danych świadczących o braku korzyści płynących z suplementacji selenu (w postaci L-selenometioniny) w połączeniu lub bez witaminy E; jednocześnie zaistniały obawy o wzrost ryzyka zachorowalności na cukrzycę typu II. [10][11]


Najnowsza aktualizacja przeglądu wyników z dotychczasowych badań nad potencjalnym działaniem przeciwnowotworowym selenu wykonana przez Cochrane nie potwierdza postulowanego efektu chemoprewencyjnego, jakkolwiek analiza ta spotkała się z ogromną ilością krytyki, na którą autorzy próbowali rzetelnie odpowiedzieć. [10]



Mając na uwadze powyższe mieszane rezultaty i niejednoznaczne wnioski płynące z obserwacji klinicznych z zastosowaniem selenu w ramach zapobiegania różnego rodzaju nowotworom, wydaje się wątpliwe, że suplementacja tego mikroelementu stanowi skuteczny sposób zmniejszenia ryzyka zachorowalności na raka.


Niemniej jednak utrzymanie właściwego (lecz nie wysokiego) poziomu selenu w organizmie jest istotne do prawdłowego funkcjonowania mechanizmów obronnych wobec czynników mogących uszkadzać DNA i inicjujących powstawanie nowotworów.


Z tego powodu zalecane jest przede wszystkim uzupełnianie potwierdzonych niedoborów zamiast stosowanie suplementacji selenu na wyrost.



Suplementacja w chorobach autoimmunologicznych tarczycy


Biorąc pod uwagę rolę selenu w regulacji ilości poszczególnych hormonów tarczycy oraz udział w reakcjach chroniących przed stresem oksydacyjnym postrzeganym jako jeden z winowajców chorób autoimmunologicznych nic dziwnego, że podejmuje się próby zastosowania selenu u pacjentów cierpiących z powodu choroby Hashimoto czy Graves-Basedowa.

Udowodnione jest, że właściwa suplementacja selenu przyczynia się do poprawy jakości życia i spowolnienia postępu objawów u chorych na oftalmopatię Gravesa. [5]


Natomiast na popularne promowanie suplementacji selenu w chorobie Hashimoto według analizy Cochrane, jak dotychczas, nie ma wystarczających dowodów potwierdzających zasadność takiego postępowania, pomimo faktu, iż obserowano istotne statystycznie zmniejszenie poziomu przeciwciał anty-TPO (autoprzeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej uznawane za przyczynę tej choroby) podczas podawania pacjentom z zapaleniem tarczycy typu Hashimoto seleniometioniny w dawce 200 µg w ramach uzupełnienia podstawowej terapii lewotyroksyną. [12]


Wydaje się jednak wysoce prawdopodobne, że wyniki kolejnych badań klinicznych dostarczą przekonywująych dowodów co do korzyści suplementacji selenu we wspomaganiu leczenia chorób autoimmunologicznych tarczycy. [5][13]



Podobnie jak w przypadku prewencji nowotworów, zarówno deficyty jak i nadmierna podaż selenu są niekorzystne, natomiast zaspokojenie optymalnej dawki selenu w diecie sprzyja zachowaniu równowagi w poziomie hormonów tarczycy i może zapobiegać jej chorobom.



Inne potencjalne wskazania do suplementacji


Ze względu na zobserwowane różnice w stężeniach selenu we krwi u kobiet w ciąży, u których występowały epizody rzucawki porodowej, przeprowadzono meta-analizę badań dotyczących związku poziomu selenu i ryzyka stanu przedrzucowkowego u kobiet w ciąży. [14]


Choroba ta charakteryzująca się wysokim ciśnieniem tętniczym oraz współistniejącym białkomoczem (proteinurią) po 20. tygodniu ciąży uważana jest za wiodącą przyczynę smiertelności kobiet podczas ciąży, a także stanowi zagrożenie życia dla dziecka i zazwyczaj prowadzi do przedwczesnego porodu.


Z doświadczeń klinicznych wynika, iż w przypadku niskiego poziomu selenu w surowicy krwi (zwłaszcza poniżej 60 µg/L) ryzyko rozwoju stanu przedrzucawkowego (preeklampsji) było znacznie większe, natomiast suplementacja selenu prowadząca do przywrócenia zalecanego poziomu istotnie (statystycznie) redukowała ilość obserwowanych epizodów. [14][15]



Ponadto niektórzy autorzy sugerują, że poziom selenu/selenoprotein mógłby zostać uznany za biomarker w chorobach sercowo-naczyniowych, takich jak choroba wieńcowa czy kardiomiopatia. [16]



Podsumowanie


Zainteresowanie właściwościami antyoksydacyjnymi selenu oraz jego rolą w oragnizmie człowieka jest jak najbardziej uzasadnione. Jednak ze względu na potencjalne ryzyko szkodliwości wysokiego poziomu selenu we krwi suplementację warto prowadzić w sposób ostrożny, pamiętając, że tak niewielkie zapotrzebowanie (ok. 55-70 µg/dobę) można również stosunkowo łatwo zaspokoić za pomocą charakterystycznych produktów spożywczych.




#fakty #nowotwory #Hashimoto #cukrzyca



Bibliografia

1. Kieliszek M. Selenium⁻Fascinating Microelement, Properties and Sources in Food. Molecules. 2019;24(7):1298.

2. Fairweather-Tait SJ, Collings R, Hurst R. Selenium bioavailability: current knowledge and future research requirements. Am J Clin Nutr. 2010 May;91(5):1484S-1491S.

3. Yamashita Y, Yabu T, Yamashita M. Discovery of the strong antioxidant selenoneine in tuna and selenium redox metabolism. World J Biol Chem. 2010;1(5):144–150.

4. Kipp AP, Strohm D, Brigelius-Flohé R, Schomburg L, Bechthold A, Leschik-Bonnet E, Heseker H; German Nutrition Society (DGE). Revised reference values for selenium intake. J Trace Elem Med Biol. 2015 Oct;32:195-9.

5. Ventura M, Melo M, Carrilho F. Selenium and Thyroid Disease: From Pathophysiology to Treatment. Int J Endocrinol. 2017;2017:1297658.

6. Schomburg L. Dietary Selenium and Human Health. Nutrients. 2016;9(1):22.

7. Kohler LN, Foote J, Kelley CP, et al. Selenium and Type 2 Diabetes: Systematic Review. Nutrients. 2018;10(12):1924.

8. Ogawa-Wong AN, Berry MJ, Seale LA. Selenium and Metabolic Disorders: An Emphasis on Type 2 Diabetes Risk. Nutrients. 2016;8(2):80.

9. Clark L, Combs GF Jr, Turnbull BW, Slate EH, Chalker DK, Chow J, Davis LS, Glover RA, Graham GF, Gross EG, et al. Effects of selenium supplementation for cancer prevention for cancer prevention in patients with carcinoma of the skin: A randomized controlled trial. JAMA. 1996;276:1957–1963.

10. Vinceti M, Filippini T, Del Giovane C, et al. Selenium for preventing cancer. Cochrane Database Syst Rev. 2018;1(1):CD005195.

11. Lippman SM, Klein EA, Goodman PJ, et al. Effect of selenium and vitamin E on risk of prostate cancer and other cancers: the Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT). JAMA. 2009;301(1):39–51.

12. Van Zuuren EJ, Albusta AY, Fedorowicz Z, Carter B, Pijl H. Selenium supplementation for Hashimoto's thyroiditis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013; Issue 6. Art. No.: CD010223.

13. ClinicalTrials.gov [https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02644707]. Aristotle University Of Thessaloniki (Galli-Tsinopoulou A.): National Library of Medicine (US). 2016 Jan 1. Identifier NCT02644707, Selenium Supplementation in Youths With Autoimmune Thyroiditis (THYROSEL); 2020 Feb 5. (Dostęp 28.04.2020).

14. Xu M, et al. Selenium and Preeclampsia: a Systematic Review and Meta-analysis. Biol Trace Elem Res. 2016; Jun;171(2):283-292.

15. Maleki A, et al. The relationship between plasma level of Se and preeclampsia. Hypertens Pregnancy. 2011;30(2):180-7.

16. Benstoem C, Goetzenich A, Kraemer S, et al. Selenium and its supplementation in cardiovascular disease--what do we know?. Nutrients. 2015;7(5):3094–3118.

©2020 by Skuteczna suplementacja.